Trong bối cảnh thông tin bị cắt ghép, thao túng ngày càng tinh vi nhờ công nghệ, việc xây dựng “hệ miễn dịch số” đang trở thành yêu cầu quan trọng, giúp mỗi người nâng cao khả năng nhận diện, kiểm chứng thông tin và ứng xử có trách nhiệm trước dòng chảy thông tin.
Các đại biểu nhấn nút chính thức ra mắt Câu lạc bộ Niềm tin số. Ảnh: Ban tổ chức
Khi thách thức không chỉ là tin giả
Mỗi ngày, hàng triệu người tiếp cận thông tin qua các nền tảng số. Sự phát triển của mạng xã hội đã làm thay đổi căn bản cách thông tin được tạo ra, tiếp nhận và lan truyền. Một video ngắn, một bài viết trên mạng xã hội hay một phiên livestream có thể nhanh chóng tạo hiệu ứng rộng lớn, vượt ra ngoài phạm vi của một nhóm hay một cộng đồng nhỏ.
Tuy nhiên, tốc độ lan truyền ấy cũng đặt ra những thách thức mới đối với khả năng nhận diện và kiểm chứng thông tin. Nếu trước đây, mối quan tâm chủ yếu là tin giả, tin sai sự thật thì hiện nay, nguy cơ không chỉ đến từ những nội dung hoàn toàn bịa đặt. Một dạng thách thức phức tạp hơn đang xuất hiện là những thông tin có mục đích không rõ ràng, có thể chứa một phần sự thật nhưng bị cắt ghép, đặt ngoài bối cảnh, giật tít hoặc lan truyền theo một dụng ý nhất định nhằm dẫn dắt cảm xúc và định hướng nhận thức của người tiếp nhận.
Điều đáng lo ngại là những thông tin này rất khó nhận diện. Một nội dung không hoàn toàn sai nhưng được trình bày thiếu đầy đủ, bị tách khỏi bối cảnh ban đầu hoặc khuếch đại theo một hướng nhất định có thể khiến người tiếp nhận hình thành nhận thức lệch lạc mà không dễ nhận ra.
Trong khi đó, môi trường số lại tạo điều kiện để thông tin lan truyền với tốc độ chưa từng có. Chỉ trong vài phút, một nội dung có thể tiếp cận hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người, trong khi quá trình kiểm chứng, xác minh và cung cấp thông tin chính thống thường cần nhiều thời gian hơn. Khoảng cách này tạo cơ hội để những thông tin thiếu chính xác hoặc bị thao túng tiếp tục tác động đến nhận thức xã hội.
Cùng với sự thay đổi của môi trường thông tin, sức ảnh hưởng trên không gian mạng cũng ngày càng trở thành một dạng "quyền lực mềm". Một cá nhân sở hữu lượng người theo dõi lớn, một nhà sáng tạo nội dung hay một tài khoản có khả năng tạo xu hướng không chỉ đơn thuần chia sẻ thông tin mà còn có thể tác động đến cách cộng đồng nhìn nhận một vấn đề.
Nếu được sử dụng đúng cách, sức ảnh hưởng số sẽ trở thành nguồn lực tích cực, góp phần lan tỏa những câu chuyện đẹp, phổ biến kiến thức, quảng bá văn hóa và thúc đẩy các hoạt động vì cộng đồng. Ngược lại, khi nội dung được tạo ra chỉ để chạy theo lượt xem, lượt tương tác hoặc lợi ích cá nhân, chính sức lan tỏa ấy có thể trở thành công cụ khuếch đại thông tin sai lệch, gây tổn hại đến cá nhân, tổ chức và làm suy giảm niềm tin xã hội.
Theo chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC), một trong những nguy cơ đáng quan tâm hiện nay là việc các đối tượng xấu lợi dụng công nghệ để tạo ra "sức ảnh hưởng giả". Thay vì mất nhiều thời gian xây dựng cộng đồng người theo dõi, các đối tượng có thể sử dụng tài khoản giả, mạng lưới bot hoặc các công cụ tự động để tạo lượt thích, bình luận và chia sẻ, khiến một nội dung xuất hiện phổ biến trên môi trường mạng.
"Khi nhìn thấy một nội dung có lượng tương tác lớn, nhiều người dùng thường mặc định đó là thông tin đáng tin cậy. Đây chính là tâm lý đám đông mà các hoạt động thao túng thông tin có thể khai thác" - ông Ngô Minh Hiếu phân tích.
Cùng với đó, sự phát triển nhanh chóng của AI và công nghệ Deepfake đang khiến thách thức này trở nên phức tạp hơn. AI là một thành tựu công nghệ quan trọng, mở ra nhiều cơ hội phát triển cho xã hội, nhưng cũng có thể bị lợi dụng để tạo ra những nội dung sai lệch với mức độ tinh vi cao.
Các công cụ AI tạo sinh hiện nay có khả năng tạo hình ảnh, giọng nói và video giả với độ chân thực rất cao. Các đối tượng xấu có thể lợi dụng công nghệ này để giả mạo người thân, cán bộ cơ quan nhà nước, lãnh đạo doanh nghiệp, nghệ sĩ hoặc người có sức ảnh hưởng nhằm thực hiện hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản; đồng thời tạo dựng hình ảnh, giọng nói giả để bôi nhọ danh dự, uy tín của tổ chức, cá nhân, phát tán thông tin sai sự thật và gây hoang mang trong xã hội.
Chuyên gia Ngô Minh Hiếu cho rằng, vấn đề không nằm ở bản thân công nghệ mà ở cách con người sử dụng công nghệ để tác động đến nhận thức xã hội. Khi ranh giới giữa thật và giả ngày càng khó phân biệt, cộng đồng cần được trang bị năng lực nhận diện và kiểm chứng thông tin; đồng thời, những người có sức ảnh hưởng cũng phải ý thức rõ trách nhiệm đối với từng nội dung mình chia sẻ.
Hình thành năng lực tự bảo vệ trong không gian số
Hiện nay, tốc độ lan truyền thông tin thường nhanh hơn tốc độ kiểm chứng và đính chính. Thậm chí, ngay cả khi một nội dung đã được cơ quan chức năng xác minh và bác bỏ, những hình ảnh, bình luận hay định kiến mà thông tin đó tạo ra vẫn có thể tiếp tục tồn tại trong nhận thức cộng đồng. Đây chính là khoảng trống để các đối tượng xấu lợi dụng thực hiện hành vi lừa đảo, xuyên tạc và gây nhiễu loạn thông tin. Vì vậy, bảo vệ niềm tin trên không gian mạng không thể chỉ dựa vào các biện pháp xử lý vi phạm mà cần hình thành năng lực tự bảo vệ của toàn xã hội.
Nói cách khác, cộng đồng cần được xây dựng một “hệ miễn dịch số” - khả năng nhận diện rủi ro, kiểm chứng thông tin, tránh bị thao túng và ứng xử phù hợp trước những tác động tiêu cực trên môi trường mạng.
